Το ενεργειακό σπίτι και πώς να το κτίσετε

Θεωρία και πράξη, συμβουλές, μυστικά και ένας μικρός οδικός χάρτης για ιδιοκτήτες που αναζητούν τρόπους να μειώσουν τους λογαριασμούς ρεύματος, τις δαπάνες για θέρμανση και ψύξη, αλλά και να καταστήσουν την κατοικία τους όσο πιο αυτόνομη ενεργειακά γίνεται.

Καθώς το κόστος της ενέργειας παραμένει ένας σημαντικός παράγοντας για τον οικογενειακό προϋπολογισμό στην Ελλάδα (και το 2026) και ενώ τα ευρωπαϊκά πρότυπα για την ενεργειακή απόδοση των κτιρίων γίνονται αυστηρότερα, η ενεργειακή αναβάθμιση περνά από τη σφαίρα της «καλής ιδέας» σε μια επένδυση με μακροπρόθεσμη αξία.

Σε μια αναγκαία επένδυση βιωσιμότητας, που σέβεται το περιβάλλον, εναρμονίζεται με τις διεθνείς εξελίξεις αλλά λαμβάνει υπόψη και την πιεστική επικαιρότητα, για παράδειγμα τις υψηλές τιμές του πετρελαίου που προκαλούν οικονομική ασφυξία σε πολλά νοικοκυριά που το χρησιμοποιούν για θέρμανση.

Δεν χρειάζεται να είναι κάποιος εξειδικευμένος γνώστης για να αντιληφθεί ότι η σωστή μόνωση, τα αποδοτικά κουφώματα, ο περιορισμός των θερμικών απωλειών και η αξιοποίηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας έχουν εξελιχθεί σε βασικά προαπαιτούμενα για ένα σπίτι πιο οικονομικό στη λειτουργία, πιο άνετο στην καθημερινότητα και πιο έτοιμο για τις ενεργειακές απαιτήσεις του αύριο.

Τι είναι το ενεργειακό σπίτι

Ένα ενεργειακά αποδοτικό σπίτι είναι μια αναβαθμισμένη κατασκευαστική δομή που χρειάζεται λιγότερη ηλεκτρική ενέργεια για να προσφέρει στους ενοίκους τις ίδιες συνθήκες θερμικής άνεσης χειμώνα - καλοκαίρι. Η ειδοποιός διαφορά δεν βρίσκεται σε μία συγκεκριμένη τεχνολογία, αλλά στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί συνολικά το σπίτι ή το κτήριο: ένα καλά μονωμένο και αεροστεγές κέλυφος περιορίζει τις απώλειες, τα σύγχρονα κουφώματα συμβάλλουν στη διατήρηση της εσωτερικής θερμοκρασίας, ενώ τα κατάλληλα συστήματα θέρμανσης, ψύξης και αερισμού αξιοποιούν την ενέργεια με μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα. Στην ολοκληρωμένη εκδοχή του, το ενεργειακό σπίτι μπορεί να παράγει ένα μέρος της ενέργειας που χρειάζεται από ανανεώσιμες πηγές (π.χ. φωτοβολταϊκά στέγης), περιορίζοντας ακόμη περισσότερο την εξάρτηση από το δίκτυο.

Μια σημαντική λεπτομέρεια είναι ότι ζητούμενο για τα ενεργειακά σπίτια δεν είναι απλώς να καταναλώνουν λιγότερο, αλλά να έχουν σχεδιαστεί έτσι ώστε να απαιτείται εξαρχής λιγότερη ενέργεια για να «δουλέψουν» και να εκπληρώσουν το σκοπό τους. Και εδώ εντοπίζεται η πιο σημαντική ίσως παρέμβαση: η θερμομόνωση, η οποία είναι εσωτερική και εξωτερική (όπου στην περίπτωση αυτή ονομάζεται θερμοπρόσοψη).

Θερμομόνωση: το θεμέλιο κάθε ενεργειακού σπιτιού

Αποτελεί τη βάση για κάθε ενεργειακό σπίτι, διότι περιορίζει εξαρχής την ποσότητα θερμότητας που χάνεται από το κέλυφος του κτηρίου, αλλά και εκείνη που εισέρχεται εντός. Η λογική είναι ότι οι εξωτερικοί τοίχοι, η οροφή και τα υπόλοιπα δομικά στοιχεία λειτουργούν ως ένα προστατευτικό περίβλημα που συγκρατεί την εσωτερική θερμότητα τον χειμώνα και εμποδίζει την υπερβολική εισροή ζέστης το καλοκαίρι.

Για να συμβεί, όμως, αυτό απαιτείται σωστή μόνωση η οποία περιορίζει κατά τουλάχιστον 30% τις θερμικές απώλειες. Μια παρέμβαση που μειώνει τις ανάγκες θέρμανσης και ψύξης, περιορίζει το κόστος λειτουργίας και συμβάλλει στη βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης του κτηρίου.

Για αυτό και καθόλου τυχαία στις χώρες του ευρωπαϊκού βορρά, η θερμομόνωση αντιμετωπίζεται ως μια θεμελιώδη παρέμβαση στο ίδιο το κέλυφος του κτιρίου και όχι ως μια απλή προσθήκη υλικού. Είναι επομένως σημαντικό μέρος της ενεργειακής αναβάθμισης ενός σπιτιού.

Ανανεώσιμες πηγές και έξυπνες ενεργειακές λύσεις

Αφού περιοριστούν οι ενεργειακές απώλειες με τη θερμοπρόσοψη και τη θερμομόνωση, το επόμενο βήμα είναι να εξεταστεί πώς η ενέργεια που χρειάζεται μπορεί να παράγεται και να αξιοποιείται εναλλακτικά και πιο αποδοτικά. Και δεν μιλάμε απλώς για φωτισμούς led.

Αλλά για μοντέρνες τεχνολογίες που δεν λειτουργούν απαραιτήτως μεμονωμένα, αλλά όταν συνδυάζονται σωστά, μπορούν να μειώσουν την κατανάλωση και να αυξήσουν την ενεργειακή αυτονομία του σπιτιού. Ας δούμε τις πιο δημοφιλείς από αυτές:

Φωτοβολταϊκά: Μετατρέπουν την ηλιακή ακτινοβολία σε ηλεκτρική ενέργεια, επιτρέποντας στο σπίτι να παράγει μέρος του ρεύματος που καταναλώνει. Η εγκατάσταση έχει μεγαλύτερο όφελος όταν υπάρχει επαρκής και κατάλληλα προσανατολισμένη επιφάνεια στέγης (ή εξαιρετικά μεγάλη βεράντα) και όταν η παραγόμενη ενέργεια μπορεί να καταναλωθεί σε μεγάλο βαθμό μέσα στο σπίτι. Ο συνδυασμός με μπαταρία, αντλία θερμότητας ή άλλες συσκευές αυξάνει την αξιοποίηση της ιδιοπαραγόμενης ενέργειας.

Αντλία θερμότητας: Είναι μια συσκευή που αξιοποιεί θερμότητα από το περιβάλλον για θέρμανση, ψύξη και παραγωγή ζεστού νερού. Ουσιαστικά παίρνει ενέργεια από τον αέρα, το έδαφος και το νερό και τη μετατρέπει σε θερμότητα ή κρύο αέρα, μέσω ενός κυκλώματος. Είναι ιδιαίτερα αποδοτική όταν το σπίτι έχει μικρές θερμικές απώλειες, ενώ στα περισσότερα σπίτια μπορεί να τοποθετηθεί χωρίς εκ βάθρων ανακαινίσεις. Επίσης, σε αντίθεση με τους λέβητες φυσικού αερίου ή πετρελαίου, οι διαφορετικοί τύποι αντλιών θερμότητας δεν «καίνε» ορυκτά καύσιμα.

Ηλιακός θερμοσίφωνας: Η ηλιακή θερμική ενέργεια μπορεί να καλύψει σημαντικό μέρος των αναγκών ενός νοικοκυριού για ζεστό νερό, μειώνοντας την ενέργεια που απαιτείται από το συμβατικό σύστημα. Η λύση αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον σε σπίτια με σταθερή κατανάλωση ζεστού νερού και κατάλληλη επιφάνεια για την τοποθέτηση του συλλέκτη (ταράτσα). Σε ένα ολοκληρωμένο ενεργειακό σύστημα ο θερμοσίφωνας μπορεί επίσης να συνδυαστεί με άλλες τεχνολογίες, όπως η αντλία θερμότητας.

Συστήματα ελέγχου: Το επόμενο βήμα είναι να μη λειτουργούν όλες οι συσκευές ανεξάρτητα και μεμονωμένα. Ένα σύστημα ενεργειακής διαχείρισης μπορεί να συνδέει την παραγωγή από τα φωτοβολταϊκά με την αντλία θερμότητας, την μπαταρία ή άλλες ενεργοβόρες συσκευές, ώστε η κατανάλωση να μεταφέρεται στις χρονικές στιγμές που υπάρχει διαθέσιμη ηλιακή ενέργεια ή -όπου εφαρμόζεται-, χαμηλότερη τιμή ηλεκτρικής ενέργειας. Έτσι, η «έξυπνη» λειτουργία δεν αφορά μόνο την άνεση αλλά και την καλύτερη αξιοποίηση κάθε κιλοβατώρας.

Είναι εφικτή η ενεργειακή αυτονομία του σπιτιού;

Κάτι τέτοιο θα σήμαινε ότι ένα σπίτι μπορεί να καλύπτει τις ενεργειακές ανάγκες του χωρίς να εξαρτάται από παρόχους ενέργειας, ένα σενάριο αδύνατο για τη συντριπτική πλειονότητα των νοικοκυριών. Πάντως, μολονότι δεν αρκούν μερικά φωτοβολταϊκά στη στέγη και μια αντλία θερμότητας, όσες μελετημένες και εξειδικευμένες παρεμβάσεις εισαγάγουμε τόσο περισσότερο πλησιάζουμε στον στόχο.

Δηλαδή ξεκινάμε με τη θερμομόνωση ώστε να περιοριστεί όσο γίνεται η ενέργεια που χρειάζεται το σπίτι για θέρμανση και ψύξη, και συνεχίζουμε. Ασφαλώς, τα φωτοβολταϊκά θα αποτελούν την καρδιά ενός συστήματος που επιδιώκει υψηλό βαθμό ενεργειακής αυτονομίας, καθώς παράγουν ηλεκτρική ενέργεια από τον ήλιο.

Για να καλύπτονται όμως και οι ανάγκες τις ώρες ή τις ημέρες χωρίς επαρκή ηλιοφάνεια, απαιτείται συνήθως και ένα σύστημα αποθήκευσης, ώστε η παραγόμενη ενέργεια να αξιοποιείται όποτε χρειάζεται.

Από εκεί και πέρα, η αντλία θερμότητας μπορεί να καλύψει τις ανάγκες σε θέρμανση και ζεστό νερό με ενέργεια από τα φωτοβολταϊκά, ενώ ένα σύστημα μηχανικού αερισμού με ανάκτηση θερμότητας περιορίζει τις απώλειες που θα προέκυπταν από τον αερισμό.

Τέλος, ένα σύστημα ενεργειακής διαχείρισης μπορεί να τα συντονίζει όλα αυτά ώστε η αξιοποίηση της ενέργειας που παράγει το ίδιο το σπίτι να γίνεται με σοφό και αποδοτικό τρόπο.

Σε ένα άλλο ζήτημα, τώρα, το αν η πλήρης ενεργειακή αυτονομία του σπιτιού είναι οικονομικά βιώσιμη, αυτό εξαρτάται τελικώς από το κτήριο, το κλίμα, το μέγεθος και το προφίλ κατανάλωσης, αλλά και από το κόστος του εισαχθέντος εξοπλισμού. Για τις περισσότερες κατοικίες, ο ρεαλιστικός στόχος είναι η υψηλή ενεργειακή αυτονομία και όχι η απόλυτη απεξάρτηση από το δίκτυο ενέργειας!

Ο δρόμος για την ενεργειακή αυτονομία του σπιτιού ξεκινάει από τo Πιστοποιημένo Δομικό Σύστημα Ενεργειακής Αναβάθμισης ClimaWall της BIOCLIMA, το οποίο αποτελεί μια ολοκληρωμένη πρόταση, σχεδιασμένη με γνώμονα την ελληνική πραγματικότητα που είναι πλούσια σε μικροκλίματα και αρχιτεκτονική παράδοση.